του Σάμι Ζουμπάιντα 20-02-2007

Islam, religion and ideology

© openDemocracy

Στο άρθρο του «οι ρίζες της τρομοκρατίας: ισλάμ ή ισλαμισμός;» ο Μεγκνάντ Ντεσάι (Meghnad Desai), διαχωρίζει εύλογα τη θρησκεία του Ισλάμ από την ιδεολογία του ισλαμισμού.

Η διάκριση όμως αυτή, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις είναι νόμιμη, σε κάποιες άλλες δεν είναι και τόσο σαφής.

Μπορεί μάλιστα να ειπωθεί πως στη σημερινή συγκυρία -κι οπωσδήποτε μετά την 11η Σεπτεμβρίου- οι δύο έννοιες συγκλίνουν σε μεγάλο βαθμό.

Το κρίσιμο στην άποψη του Ντεσάι είναι η δήλωσή του πως «η θρησκεία είναι μία ιδιωτική υπόθεση -ή τουλάχιστο έτσι θα ‘πρεπε να είναι».

Η θρησκεία όμως σπανίως είναι ιδιωτική υπόθεση× αυτό συνέβη μόνο στις ειδικές και σπάνιες συνθήκες που οδήγησαν στη μοντέρνα, φιλελεύθερη, εκκοσμικευμένη κοινωνία ενός τμήματος της δύσης.

Το σύνηθες, τόσο ιστορικά όσο και σήμερα, είναι να αναπτύσσονται οι θρησκείες παράλληλα με ιερατεία, που συχνά ασκούν καταπιεστική εξουσία.

Δεν χρειάζεται να θυμίσω στον αναγνώστη τους θρησκευτικούς πολέμους και διωγμούς του χριστιανισμού και του ισλάμ× ο ιουδαϊσμός γλίτωσε από παρόμοια κρούσματα μάλλον διότι δεν άσκησε κρατική εξουσία μέχρι τη δημιουργία του Ισραήλ.

Η ισλαμική θρησκευτική εξουσία δοκιμάστηκε σε ορισμένες περιοχές της Μέσης Ανατολής από αυταρχικούς εκσυγχρονιστές, όπως ο Μοχάμεντ Αλί Πασά (Muhammad Ali Pasha) της Αιγύπτου, ο Τούρκος Ατατούρκ (Atatürk) ή ο Ιρανός Σάχης Ρεζά Παχλαβί (Reza Shah Pahlavi).

Επίσης, η πολιτιστική και οικονομική διαδικασία του μοντερνισμού (αστικοποίηση, εκπαίδευση, εξατομικευμένη αγορά εργασίας, χαλάρωση των κοινοτικών και οικογενειακών δεσμών, μέσα ενημέρωσης και ψυχαγωγία) υπονόμευσε την επιρροή της στον τρόπο σκέψης του λαού για το μεγαλύτερο μέρος του 20ού αιώνα, προς όφελος του ουδετερόθρησκου εθνικισμού ή αριστερόστροφων ιδεολογιών.

Επιπλέον, όπως σημειώνει και ο Ντεσάι, το ισλάμ πέρασε μία σειρά εσωτερικών του μεταρρυθμίσεων από το 19ο κιόλας αιώνα, τα θέματα των οποίων κυριαρχούν μέχρι σήμερα.

Ο σημερινός ισλαμισμός αντιπροσωπεύει εν πολλοίς ακριβώς την απόρριψη των μεταρρυθμίσεων αυτών και την αποκατάσταση της θρησκευτικής εξουσίας.

Έχω αναπτύξει αλλού πως η εκκοσμίκευση είναι η αναγκαία προϋπόθεση του φονταμεταλισμού, το νόημα του οποίου βρίσκεται ακριβώς στην αντίληψη πως οι ιερές παραδόσεις και τα κείμενα δεν είναι ανοικτά σε μεθερμηνείες ούτε επιδέχονται συμβιβασμών.

Ο σαλαφισμός/ουαχαμπισμός οι πιο διαδεδομένες σήμερα μορφές σουνιτισμού, έχουν στον πυρήνα τους ακριβώς το πρόταγμα να καταστήσουν δημόσια τη θρησκευτικότητα, συχνά όχι απλά με τη μορφή ενός πολιτικού κινήματος ή μίας ιδεολογίας, αλλά και ως έναν ηθικοπλαστικό κώδικα που θα προσδιορίζει τις ανθρώπινες συμπεριφορές όχι μόνο στη δημόσια, αλλά και στην ιδιωτική σφαίρα.

Ο ηχηρός σιιτισμός ακολουθεί παράλληλη πορεία: αρκεί να δει κανείς με ποιον τρόπο οι πολιτοφυλακές -του Μαχντί (Mahdi) ή και άλλων- επιβάλουν σήμερα «ηθικές» συμπεριφορές στους τρομοκρατημένους πληθυσμούς του Ιράκ.

Πολλοί τομείς της κοινωνικής ζωής παραμένουν βέβαια κατ’ όνομα μόνο «μουσουλμανικοί», αν κι όλα δείχνουν πως κι αυτοί λιγοστεύουν, καθώς τους καταπίνει ένα κύμα θρησκευτικότητας.

‘Αλλοι πάλι εμφανίζονται ως υπαγόμενοι στο δίκαιο, είναι όμως «πολιτισμικά» ισλαμικοί.

Ο αυστηρός σαλαφισμός παραμένει μειοψηφικός, αν και βρίσκεται σε ανάπτυξη. Η αυθεντία και η επιρροή του τρέφονται από άφθονη σαουδική χρηματοδότηση, χάρη στην οποία αναγείρονται τζαμιά και σχολεία, λειτουργούν προνοιακά ιδρύματα κι εκπαιδεύονται ιερείς και ιεροκήρυκες.

Ολοκληρωτική οπτική

Μήπως λοιπόν το συμπέρασμα είναι πως αυτές οι διαφοροποιήσεις εντός του ισλαμικού κόσμου ενισχύουν μία υποτιθέμενη διάκριση μεταξύ (ιδιωτικής) θρησκευτικότητας και (δημόσιας) πολιτικής κοσμοθεωρίας;

Θα έλεγα πως όχι, διότι μετά την 11η Σεπτεμβρίου και ανεξάρτητα από το βαθμό της θρησκευτικότητάς τους, οι μουσουλμάνοι τείνουν να αναγνωρίζονται σε αυτό που ονομάζεται «κοινότητα των πιστών» (ούμα).

Αυτού του τύπου ο «εθνικισμός της ούμα» τείνει σήμερα να κυριαρχεί σε πλήθος μουσουλμάνων, στη δύση αλλά και στον ισλαμικό κόσμο.

Αντιλαμβάνεται το σύγχρονο κόσμο ως μία σύγκρουση μεταξύ μουσουλμάνων από τη μια, χριστιανών, εβραίων και ινδουιστών από την άλλη.

Μοιάζει με μία παραλλαγή στο θέμα της «σύγκρουσης των πολιτισμών».

Πρόκειται για μία ολοκληρωτική οπτική, που επισκιάζει την καθ’ αυτό πολιτική.

Η απίθανη πολυπλοκότητα του Ιράκ ή του Αφγανιστάν, της ισραηλοπαλαιστινιακής σύγκρουσης ή της εθνοτικής πολιτικής στην Ευρώπη, της σύγκρουσης στην Τσετσενία κ.λπ. συρρικνώνονται σε πλευρές της ίδιας πάντα μονοδιάστατα θρησκευτικής-κοινοτικής σύγκρουσης.

Η οπτική αυτή βρίσκεται αντιμέτωπη με την εξίσου απλοϊκή αντίληψη περί «πολέμου ενάντια στην τρομοκρατία».

Ο λόγος περί «εθνικισμού της ούμα» δεν διαδίδεται μόνο από στρατευμένους θρησκόληπτους μουσουλμάνους, αλλά και από κατ’ όνομα μόνο μουσουλμάνους.

Η μεγάλη πλειοψηφία των μουσουλμάνων αναπαράγει κατά πάσα πιθανότητα το λόγο αυτό «ελαφρά» χωρίς να συμβάλει πολιτικά ή κοινωνικά στην ισχυροποίησή του.

Αρκεί όμως αυτό για να διατηρήσουμε τη διάκριση μεταξύ θρησκευτικού και πολιτικού;

Ναι, από την άποψη πως πολλοί από όσους αναπαράγουν το λόγο αυτό, μπορεί να το κάνουν από επιπολαιότητα ή υστεροβουλία, χωρίς να είναι και τόσο θρησκευόμενοι.

Από την άλλη, σχεδόν όλοι όσοι είναι θρησκευόμενοι τον έχουν ενστερνιστεί.

Στις σημερινές συνθήκες, η ισλαμική θρησκευτικότητα εμπεριέχει -σχεδόν χωρίς εξαίρεση- μία ιδεολογική οπτική.

¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾

O Sami Zubaida είναι ομότιμος καθηγητής πολιτικών επιστημών και κοινωνιολογίας του πανεπιστημίου του Λονδίνου

δείτε σχετικά
http://www.ppol.gr/index.php

Advertisements